काठमाडौं - चारैतिर घटङटङ...घटङटङ...मेसिनको आवाज । कामदारहरू आफ्नै सुरमा कपडा सिलाउँदै । सायद, कुन बेला दिन बित्छ पत्तै हुँदैन ।

तिनै ९०/९१ जना कामदारहरूसँग भलाकुसारी गर्दै कपडा सिलाउँदा अथवा तयार पार्दा आवश्यक पर्ने सामान यत्ता–उत्तागर्दै बित्छ, शिव प्रसाद भट्टको दैनिकी काठमाडौंको नयाँबजार स्थित आफ्नै तयारी पोशाक उद्योग शिभ शक्ति गार्मेन्टमा । यस्तै सन्तोष पोखरेलले पनि आफ्नै उद्योग लुक्स इन्टरप्राइजेजमा यसरी नै दिन बिताइरहेका छन् ।

डेढ वर्षदेखि उनीहरूको दैनिकीमा कोरोना बाधक बनेको छ । चीनको वुहान शहरबाट सन् २०१९ को अन्तिम महिनाबाट सुरु भएको कोरोना भाइसले विश्वको अर्थतन्त्रलाई सङ्कटमा पु¥याएको छ । विश्वको २२० देशभन्दा धेरै ठाउँमा फैलिएको कोरोना महामारी अझै पनि नियन्त्रण बाहिर छ । अझ नयाँ नयाँ ‘भेरियन्ट’मा देखा पर्दैछ । महामारीका कारण विश्वका ठूल्ठूला शहरहरू बन्द भए । सँगै आर्थिक गतिविधि पनि प्रभावित । विश्वका प्रायःजसो सबै क्षेत्रलाई महामारीले नराम्रोसँग प्रभाव पा¥यो ।

नेपालपनि कोरोनाले सबैभन्दा धेरै प्रभाव परेको देशमध्ये ४०औं स्थानमा पर्छ । कोरोना महामारीले नेपालमै उत्पादन हुने तयारी पोशाक उद्योगमा नराम्रो प्रभाव परेको छ ।

लकडाउन र निषेधाज्ञाको चपेटा
कोरोना महामारी फैलावटमा कम गर्न नेपालमा २०७६ चैत ११ गतेबाट देशव्यापीरूपमा लकडाउन भयो । लकडाउनका कारण सबै क्षेत्र ठप्प भए । विषेश गरी व्यापार–व्यवसायमा धेरै प्रभाव पा¥यो । लकडाउनकै चपेटामा तयारी पोशाक उद्योग पनि प¥यो । 

१२ वर्ष अघिबाट शिभ प्रसाद भट्टले काठमाडौंको नयाँ बजारमा शिभ शक्ति गार्मेन्ट खोलेका थिए । जहाँ ९० जना श्रमिक थिए । कोरोना महामारी र लकडाउनले तीन महिना बन्द भयो । सँगै तिनीहरू काम विहीन भए । पछि केही हद सम्म कोरोना भाइरस संक्रमण न्यूनीकरण भएकाले लकडाउन खुल्यो ।

विस्तारै सबै व्यवसायहरू अलि चलायमान हुन थाले । शिभ प्रसादले पनि पुराना कामदार बोलाउँदै काम शुरु गर्न लागे । तर, व्यवसाय सञ्चालनमा ल्याए पनि अन्तर्राष्ट्रिय हवाई उडान ठप्प भएका कारण कपडा निर्यात हुन पाएन । कपडा गोदाममै थन्किए । ‘निर्यात ठप्प भए पनि हवाइ उडान खोलिने आशामा कपडा तयारी गर्ने काम निरन्तर रह्यो’ उनले भने,‘विस्तारै अन्तर्राष्ट्रिय हवाई उडान खोलियो । तर, भने जस्तो सामान निर्यात हुन भने सकेन ।’

फेरि कोभिड–१९ को महामारीको दोस्रो लहरसँगै २०७८ बैशाख १६ गतेबाट निषेधाज्ञामा मुलुक गयो । दोस्रो लहर न्यूनीकरणमा उपत्यकाका तीन वटै जिल्लाहरू काठमाडौँ, ललितपुर, भक्तपुर निषेधाज्ञामा गए । जसले शिभ प्रसादको गार्मेन्ट पनि बन्द हुन पुग्यो ।

यस्तै एक वर्ष अघि पहिलो लकडाउन खुलेसँगै सन्तोष पोखरेलले सञ्चालनमा ल्याएको लुक्स इन्टरप्राइजेज पनि शुरुवातीसँगै कोरोना भाइरसको चपेटामा प¥यो । लकडाउन खुले पछि १२/१३ लाखकोे लागतमा पोखरेलले उक्त उद्योग सञ्चालनमा ल्याएका हुुन् । ‘लकडाउन खुकुलो भएपछि कोरोना पनि विस्तारै हराउँला भन्ने आशमा व्यवसाय सुरु गरे । उनको उद्योग पनि निषेधाज्ञाको चपेटामा प¥यो । पोखरेल भन्छन्,‘निषेधाज्ञा भए पनि कपडाका काम निरन्तर रहे । तर, सबै गोदाममा थन्क्याउनु प¥यो ।’

पुरानो अवस्थामा फर्कन्दै
निषेधाज्ञा विस्तारै खुकुलो भए पनि कोभिड–१९ को नयाँ नयाँ भेरियन्ट देखा परे पछि पूर्ण रूपमा खुकुलो हुन सकेको छैन । तयारी पोशाक उद्योगहरूले काम सुरु गरेता पनि बजारमा बिक्री र विदेश निर्यात सहज भएको छैन । शिभ शक्ति गारमेन्टका सञ्चालक शिभ प्रसादले नयाँ भेरियन्ट त्रासका कारण व्यवसायलाई पुरानो अवस्थामा फर्कन कति समय लाग्छ भन्न नसकिने पैदा भएको बताउँछन् । उनी भन्छन्, ‘भोलि के हुन्छ भन्न सकिँदैन । विस्तारै कोेरोेना नियन्त्रण हुँदै गए व्यवसायलार्ई पुरानोे अवस्थामा फर्काउन ३/४ वर्ष लाग्ला ।’
उता लुक्स इन्टरप्राइजेजका सञ्चालक सन्तोष पोखरेलको भनाइ पनि उस्तै छ । उनी भन्छन्, ‘पुरानै स्थितिमा फर्कन २/३  वर्ष भन्दा कमले होला जस्तो लाग्दैन ।’

अधिक घाटामा व्यापारी 
पहिलो लकडाउन तीन महिना पुरै उद्योग बन्द भयो । लकडाउन खुले पछि उद्योग सञ्चालनमा आए पनि कपडा बिक्री साथै विदेश निर्यात नहुँदा सतप्रतिशत घाटा भएकोे शिभ शक्ति गारमेन्टका सञ्चालक शिभ प्रसाद बताउँछन् । निषेधाज्ञा खुकुलोे भएसँगै विस्तारै अन्तर्राष्ट्रिय हवाई उडान पनि खुल्न थालेको छ । तर, कोरोना अघि प्रतिकेजी १५० रूपैयाँमा ढुवानी गरिएको कपडा प्रतिकेजी ५०० रूपैयाँ पुगेको उनी बताउँछन् ।
 
यस्तै कपडा निर्यात पनि ३० प्रतिशत मात्र हुने गरेको बताए । कपडा तयार भए पनि बिक्री नहुने भएका कारण धेरै कपडा गोदाममा नै थन्किएकोले ५० प्रतिशत घटा बेहोर्नु परिरहेकोे लुक्स इन्टरप्राइजेजका सञ्चालक सन्तोष पोखरेल बताउँछन् । कोरोनाका कारण तयारी पोशाक उद्योगहरू घाटामा गएर धेरैले व्यावसाय बन्द गर्नु परेको व्यवसायीहरू बताउँछन् ।

कच्चापदार्थ कहाँबाट आयात
तयारी पोशाक नेपालमा उत्पादन गरिए पनि कटन कपडा बाहेक सबै कच्चा पदार्थ विदेशबाट आयात हुन्छ । कच्चा पदार्थमा धागो भारतबाट र अन्य सबै सामान चीनबाट आयात हुने व्यवसायीहरू बताउँछन् । कच्चा पदार्थ विदेशबाट आयात हुने र कर महँगो साथै आयात प्रक्रिया झण्झट भएका कारण उद्योग सञ्चालनमा कठिन भएको शिभ प्रसाद बताउँछन् ।

कच्चा पदार्थ विदेशबाट आयात गर्नु परेकाले समयमा सामान प्राप्त नहुने र भने जस्तो कपडा तयार गर्न नसकिने सन्तोष पोखरेल बताउँछन् । तयारी पोेशाक विदेश निर्यात गरे पनि कच्चा पदार्थ भने विदेशबाट नै आयात गर्नु परेकोेमा दुःख व्यक्त गर्छन् व्यावसायीहरू ।

सरकारबाट सहुलियत
सरकारबाट सहुलियत खासै केही नपाएको तयारी पोेशाक व्यवसायीहरू बताउँछन् । पुर्न कर्जामा २० प्रतिशत छूट दिएको र अन्य सहुुलियत भने नभएको शिभ शक्ति गार्मेन्टका सञ्चालक शिभ प्रसादले बताए । तर, लुक्स इन्टरप्राइजेजका सञ्चालक सन्तोष पोखरेलले भने त्यस्तोे केहीमा छूट नपाएको बताए ।

प्रतिस्पर्धात्मक बजार भएकाले केही दबाब भए पनि गुणस्तरीय र राम्रो बनाउन सकिए राम्रोे हुने सन्तोष पोखरेलले बताए । साथै लकडाउन पछि विदेशी कपडा धेरै आयात नभएका कारण निषेधाज्ञा पछि केही मात्रामा तयारी पोशाकले बजार राम्रो पाउन थालेको बताए । तर, विदेश निर्यात भने घटेको उनले बताए । 

विदेशमा माग बढे पनि अन्तर्राष्ट्रिय हवाइ उडान नियमित हुन नसकेकोे र विभिन्न देशले नेपाललाई ‘रेड–जोेन’मा राखेको कारण माग अनुसारको कपडा निर्यात हुन नसकेको शिभ प्रसाद बताउँछन् ।

सरकारबाट के अपेक्षा
कोरोेनाले एउटा व्यवसाय एउटा देश मात्र नभई सबै क्षेत्रमा नै प्रभाव पारेकोले सरकारबाट त्यस्तो ठूलो अपेक्षा नलिएको तयारी पोेशाक व्यवसायीहरू बताउँछन । ‘कोरोेना सरकारले चाहेर हामीले चाहेर आएको होइन, यसले विश्वलाई नै प्रभाव परेकोे छ । सरकारबाट त्यस्तोे खासै अपेक्षा छैैन । करमा केही छुुट र अबकोे विकल्प भनेकोे नै कोरोना खोप होे । सम्पूर्ण व्यवसायीहरूले पनि कोरोेना खोप चाँडै पाउनुपर्छ भन्ने अपेक्षा लिएको छु’ शिभ प्रसादले भने । 

यस्तै सन्तोष पोखरेल भन्छन्, ‘अब कोरोना नियन्त्रण कहिले हुन्छ थाहा छैन । नयाँ नयाँ भेरियन्टहरू फेला पर्न थालेकोे छ । सरकारले अब लडकडाउन र निषेधाज्ञाकोे सट्टामा खोपलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ र अबको विकल्प पनि यही नै हो ।’

तयारी पोशाक उत्पादनका अवस्था
नेपालमा सन् १९८० को दशकमा तयारी पोशाक उद्योग सञ्चालनमा आएको हो । विकासको दौरानसँगै भारत र पाकिस्तान सहित धेरै एशियाली देशहरू तयारी पोशाको उत्पादन र विकाश भएको पाइन्छ । 

सन् १९९० को दशकमा पुग्दा एक हजार बढी उद्योग सञ्चालनमा आएको तथ्याङ्कमा उल्लेख छ । त्यो बेला निर्यात ३८९ लाख डलर सम्म पुगेकामा सन् २००३ पछि भने विस्तारै उद्योग खस्कन गई हाल ५०/५५ को हाराहारीमा मात्र उद्योग सञ्चालन भइरहेको छ । तयारी पोशाक क्षेत्र विदेशी मुद्रा आर्जन र रोजगारीको एक ठूलो रोजगारीको अवसर भए पनि खस्कन्दो अवस्थामा पुगेको छ । 

नेपालमा सन् २००२ अघि तयारी पोशाकको बजार र निर्यात् राम्रो भए पनि विभिन्न कारणले उद्योग बन्द भएर समस्या आएको हो । दुई हजार भन्दा बढी सिलाइका उपकरण त्यसै थन्किएर बसेको छ । ती उपकरणलाई सञ्चालनमा ल्याउन सरकारको सहयोगको खाँचो भएको व्यवसायीहरु बताउँछन् । यस सँगै आवश्यक कच्चा पदार्थ स्वदेशमैै उत्पादन गर्ने तर्फ पनि व्यवसायीहरूले सरकारको ध्यानाकर्षण गराएका छन् ।

नेपालमा दर्ता भएकोे तयारी पोशाक उद्योग मध्ये ४० देखि ३० प्रतिशत मात्र उद्योग सञ्चाल भइरहेको नेपाल तयारी पोशाक संघका अध्यक्ष चाँदनी प्रसाद अर्यालले बताए । उनका अनुसार, उद्योग सञ्चालनमा नआउनुको मुख्य कारण कोरोना महामारी साथै कच्चा पदार्थको अभाव हो । अझ उद्योग सञ्चानमा आउने राम्रो वातावरण पनि छैन । कोरोनाका कारण सञ्चालनमा आएका धेरै उद्योग बन्द हुने स्थितिमा पुगे । साथै धेरैले उद्योग बन्द पनि गरे ।

यतिखेर उद्योग दर्ता गर्नेको संख्या पनि शून्य जस्तै भएको भनाइ उनको छ । आवश्यक कच्चा पदार्थ स्वदेशमा उत्पादन हुने र तयारी पोशाकमा सरकारको विशेष ध्यान पुगे यो क्षेत्रलाई चलयमान बनाई यही क्षेत्रमा आत्मनिर्भर हुन सकिने उनले बताए । 

निर्यातमा घाटा
गत आर्थिक वर्षमा तयारी पोशाकको निर्यात ५ अर्ब ११ करोड रूपैयाँ बराबर थियो । अर्यालका अनुुसार, अझ अघिल्लो आर्थिक वर्षमा ६ अर्ब ३७ करोड रूपैया बराबरको तयारी पोशाक निर्यात भएको थियो । अघिल्लो वर्षको तुुलनामा गत वर्ष १ अर्ब २६ करोेडको हारा हारीमा घाटा भएकोे छ । 

विषेश गरी नेपालमा तयार कपडा संयुक्त राज्य अमेरिका, क्यानाडा, जर्मनी, फ्रान्स, नेदरल्याण्ड्स, बेलायत, स्वीट्जरल्याण्ड, स्पेन, इटाली, अष्ट्रेलिया, भारत लगायतका देशमा निर्यात हुने गर्छ ।

तयारी पोशाक उद्योगमा विषेश गरि रेडिमेड कपडा बनाइन्छ । साथै ग्राहकको माग अनुसार परम्पराग तहोस् वा फेसनेवल होस् कपडा तयार गरिन्छ । तयारी पोशाक उद्योगमा विशेष गरी कोट, ज्याकेट, जम्पर, जम्प सूट, शर्ट, ब्लाउज, स्कर्ट र ट्राउजर–ज्याकेट जस्ता कपडाहरू बनाइन्छ । 

योजना र भावी रणनीति
तयारी पोशाक उद्योगकोे सरकारी संख्या शून्य रहेको उद्योग विभागले जनाएको छ । कोेरोनाका कारण प्रभाव परेको तयारी पोशाकलाई निर्यातमा ५ प्रतिशत अनुदानको व्यवस्था गरिएको उद्योग विभागका सूचना अधिकारी ज्ञानेन्द्र भुसालले बताए । उनले भने, ‘कोरोनाले तयारी पोशाक क्षेत्र चौपट नै पारेको छ । अब यसलाई चलयमान बनाउन उद्योग विभागले ५ करोड रूपैयाँ बराबरको कपडा निर्यात गरेमा ५ लाख अनुदानकोे व्यवस्था गरेको छ ।’ साथै कुनै पनि सहुलियत र कर्जाको भने व्यवस्था उद्योग विभागले नगरेको उनले बताए । 

तयारी पोशाक रोजगारीको राम्रो माध्यम भएको लुक्स इन्टरप्राइजेजमा उद्योग सुरु भएदेखि नै कामगर्दै आएका नेत्र नेपाली बताउँछन् । उनले यही कामबाट आफ्नो परिवारको गुजारा चलाइरहेका छन् । निषेधाज्ञामा बन्द भए पनि भित्रै बसेर काम गरे, तर सबैले होइन । उनी लगायत ६/७ जनाले काम जारी राखे ।

उनी भन्छन्, ‘विदेश भूमिमा गएर पसिना बगाउनु भन्दा नेपालमा नै केही गर्नु ठीक लाग्छ । कामले कोही ठूलो सानो भन्दैन । सबै कुरो मिहेनत हो ।’

यस्तै अर्का कामदार फिरोज मियाँ पनि यही काममा सन्तुष्ट भएको बताउँछन् । उनले भने, ‘काम यति गर्नुपर्छ नै भन्ने छैन, पैसा कपडा तयारको आधारमा पाइने होे । धेरै कपडा तयार गर्न सकियो भने पैसा पनि धेरै नै पाइन्छ । यो लाइनमा आएर काम गर्न सकिए धेरै राम्रोे हुन्छ । तर, सिपकोे भने आवश्यक पर्छ ।’ 

साथै कोरोना नियन्त्रणको विकल्प लकडाउन निषेधाज्ञा मात्र नभएको भन्दै अब लकडाउन वा निषेधाज्ञा गर्नु हुँदैन भन्ने पक्षमा सबै कामदार छन् । आफूहरू जस्तो मजदूरलाई पनि कोरोेना खोपको व्यवस्था गर्नु पर्ने माग उनीहरूको छ । 

अझै नेपाल विदेशी कपडामै निर्भर 
नेपाली पनि धेरै जसो विदेशी कपडामा निर्भर छन् । कपडाको निम्ति वर्षेनी अरबौ नगद विदेशिन्छ । यसको मुख्य कारण नेपालमा गुणस्तरीय कपडा उत्पादन नहुनु हो । नेपालमा कपडा उपत्पादन भए पनि कच्चा पदार्थ भने अन्य देशबाट आयात गर्नु बाध्यात्मक परिस्थिति छ । विदेशबाट भने जस्तै गुणस्तरीय कच्चा पदार्थको आयात नहुुन र नेपालमा कच्चा पदार्थ नबनिनुको कारणले हामी विदेशी कपडामा निर्भर हुनुपरेको नेपाल तयारी पोशाक संघका अध्यक्ष अर्यालले बताए ।

विदेशी कपडाको निर्भरता अन्त्य गर्न कच्चा पदार्थ उत्पादन गरी गुणस्तरीय कपडा तयार गर्नु पर्ने भनाइ व्यवसायीहरूको छ । साथै यसमा नेपाल सरकारबाट पनि पहल हुन जरुरी रहेको उनीहरूको भनार्ई छ । नेपालमा तयारी पोशाक बनिए पनि विदेशकोे जस्तोे राम्रो ‘फिनिसिङ्’ हुन नसकेको रकच्चा पदार्थको गुणस्तरीय नहुँदा बजार लिन नसकेको देखिन्छ ।

तयारी पोशाकको विकल्पमा अरु के-के ?
नेपालका युवा पुस्ताहरू विषेश गरी रोजगारीका लागि विदेश पलायन हुने गरेको पाइन्छ । यस सन्दर्भमा तयारी पोशाक उद्योेग नेपाली युवाहरूको एउटा रोजारीको प्रमुख आधार लिन सकिन्छ । तयारी पोेशाक रोजगारीको एउटा आधार मानिए पनि लगनशीलता र मेहनत भए अरु जुनसुकै व्यवसायिक कार्य गर्न सकिने लुक्स इन्टरप्राइजेजका सञ्चालक सन्तोष पोखरेल बताउँछन् । 

धेरै लागतखर्च गरि विदेश जानु भन्दात्यो लागतले नेपालमा नै व्यावसाय सञ्चालन गर्नु ठीक हुने उनले बताए । तयारी पोशाक उद्योग मात्र नभएर विभिन्न प्रकारका कृषि व्यवसाय, फर्निचर, होटल जस्ता व्यवसाय सञ्चालन गरी स्वदेशमा नै स्वरोजगार बन्न सकिने उनले बताए । 

नेपालमा गुणस्तर कपडा तयार गर्न सकिएमा यसको स्थान राम्रो रहेको तायारी पोशाक संघका अध्यक्ष चादनी प्रसाद आर्याल बताउछन् । विदेशी कपडा भन्दा पनि नेपालमा नै बनेको कपडा धेरै सस्तोे हुने भएकाले नेपाल सरकारले यस क्षेत्रलाई स्थान दिए नेपालमा उत्पादित कपडाले नेपाली बजारमा राम्रो महत्व पाउने व्यवसायीहरू बताउँछन् ।

नेपालमा नै तयारी पोशाक उत्पादका लागि आवश्यक कच्चा पदार्थका उद्योेगहरू सञ्चालनमा ल्याए आयात शून्य हुुने भन्दैै यसमा सरकारले विशेष कदम चाल्नुु पर्ने व्यवसायीहरू बताउँछन् ।