काठमाडौँ । गोरखा भूकम्पले १४ जिल्लामा ठूलो तवाही गर्यो । ३१ जिल्लालाई प्रभावित पार्यो ।  दुगर्म तथा ग्रामीण क्षेत्रमा त पुनः निर्माण हुन सकेन । पुनः निर्माणका लागि गठन भएको पुनः निर्माण प्राधिकरणमा पाँच जना प्रमुख कार्यकारी अधिकृत फेरिए ।

ग्रामीण क्षेत्रमा पुनः निर्माणको काम प्रभावकारी हुन सकेको छैन । कूल आठ लाख भत्किएका घर कहिले बन्छन् भन्नेमा कुनै ठेगान छैन ।  तर सरकारले अन्य स्थानको घर तथा आवास निर्माणमा ध्यान दिएन , दिएन । तर देशकै प्रमुख प्रशासनीक निकायको रुपमा रहेको सिंहदरबारको पुनः निर्माण्मा हालसम्म कुनै प्रगति हुन सकेको छैन ।

रेक्टोफिटिङ गर्ने निर्णय विगतमा भएको थियो । तर प्राधिकरणका कार्यकारी अधिकृत फेरिएपछि पुनः सिंहदरबार भत्काउने विषयमा छलफल भएको र त्यस्तै निर्णय हुने अवस्थामा पुगेको छ ।

पुनर्निर्माण प्राधिकरणका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत फेरिएसँगै मुलुकको प्रमुख प्रशासकीय भवन पुनःनिर्माणबारे पनि फरक फरक निर्णय भएको पाइउको छ । प्राधिकरणमा सुशील ज्ञवालीको पुनरागमनसँगै भूकम्पबाट क्षतिग्रस्त सिंहदरबार पुनर्निर्माण विवाद पुनः बल्झिएको छ ।

सय बर्षभन्दा पुरानो राणाकालीन सिंहदरबारको यो मुख्य मोहोडामा खट बाँधेर रेक्टोफिटिङ गर्न तयार पारिएको लामै समय भयो ।

भूकम्पले बढी क्षति पुगेपछि कला–वास्तुकला संरक्षण र अध्ययनका लागि पनि यो भवनको  रेक्ट्रोफिटिङ अर्थात् सबलीकरण गरेर जोगाउनुपर्ने पुरात्वविदको जोड छ ।

तर प्राधिकरणका सिइओपिच्छेका फरक निर्णयले मुलुकको केन्द्रीय प्रशासकीय भवन अझै कहिलेसम्म यसरी छोपिरहनुपर्ने हो, अनिश्चित बन्न पुगेको छ ।

ज्ञवालीले सिंहदबार भत्काउनुपर्नेमा नै जोड दिने गरी निर्णय गर्ने अवस्थामा पुगेको बताइएको छ । तर यो निर्णय हालसम्म सार्वजनिक गरिएको छैन ।

 पहिलो पटक सुशील ज्ञवाली सिइओ बन्दा पुरै भत्काएर नयाँ बनाउने भनियो । तर चौतर्फी विरोधपछि सो निर्णय कार्यान्वयन हुनबाट रोकियो ।

वर्तमान सरकारले ज्ञवालीलाई पुनः प्राधिकरणको नेतृत्वमा ल्याएपछि पुनः सिंहदरबार भत्काउने निर्णैय हुन लागेको छ ।

तत्कालीन प्रमुख कार्यकारी अधिकृत गोविन्द पोखरेलको पालामा सबलीकरण गर्ने भनियो । ज्ञवाली फेरि आएपछि रेक्टोफिटिङ गर्न मिल्ने हो कि होइन भन्ने प्रश्न उठाइएको छ ।   

पुरै भत्काएर नयाँ बनाउने कि पुरानो संरचना जोगाउने भन्ने विवाद रहेको प्राधिकरणले जनाएको छ ।

प्राधिकरणका सचिव अर्जुन काकीृले सिंहदरबार के गर्ने भन्ने विषयमा विवाद रहेको स्वीकार गरे ।

उनले थप विषयमा प्रमुख कार्यकारी अधिकृतसँग नै बुझ्न आग्रह गरे ।

अध्ययन समिति प्रमुख कार्यकारीको चाहनाभन्दा  फरक सुझाव दिन्छ कि दिँदैन, त्यो अर्को पक्ष छ । दरबार भत्काएर पुरानै स्वरुपमा बनाए  त्यहाँ निर्मित विश्वकै दुर्लभ कलाकृति  मासिने चिन्ता बढेको छ ।

सिंहदरबारको मुख्य मोहोडा बाहेक अन्य भागको रेक्टोफिटिङ भैरहेको छ । विवादमा आएको भने २०३० सालको आगलागीबाट बचेको भागको हो ।

तत्कालीन राणा प्रधानमन्त्री चन्द्र शमशेरले चुना, सुर्की, मासको दाल लगायतको मिश्रणबाट तयार गरिएको बज्रबाट लिउन लगाइ विसं‌ १९६९ सालमा युरोपेली शैलीमा निर्माण गरेको सिंहदरबार भत्काउन नहुनेमा आम नागरिकको चासो र चिन्ता रहेको छ ।

उक्त ऐतिहासिक संरचना संरक्षण र पुनर्निर्माणको शैलीकै विवादमा अझै कति समय बिताउने ? प्राधिकरणसँग कुनै उत्तर रहेको छैन । यस्तै काठमाडौँ महानगरपालिकाले भत्काउने भनेको बागदरबारका विषयमा समेत विवाद बढेपछि तत्काल नभत्काइने भएको छ । केही व्यापारीको स्वार्थका आधारमा उक्त दरबार भत्काउन लागिएकोमा आक्रोश पैदा भएको थियो ।

स्थानीयले कुनै पनि हालतमा बागदरबार भत्काउन दिन नहुने र त्यसो गरिए विरोधको सामना गर्न भनेका थिए ।